Hoe staat het eigenlijk met PFAS?

Het leek zo goed te gaan…Nederland is één van de initiërende landen die PFAS helemaal wil verbieden. En dat is niet voor niks, want Nederland is één van die, vele, landen die ontzettend veel PFAS in de grond heeft, niet in de laatste plaats door bedrijven als Chemours (voorheen Dupont) steeds maar vergunningen te blijven geven voor het lozen van GenX…
…ooit veiliger gedacht dan PFOA. En ja, het is een kortere keten en sneller het lichaam uit, maar de gezondheidseffecten lijken toch wel heel erg veel op elkaar.

“Leuk” weetje: DuPont (!) “Water Solutions” verkoopt al jaren geavanceerde filtratietechnologieën, waaronder “omgekeerde osmose (reverse osmosis - RO) en ionenwisselaarharsen”, die zeer effectief zijn in het verwijderen van PFAS uit drinkwater.
Nog maar even voor de volledigheid: PFAS, staat voor Poly- en perFluorAlkylStoffen. Het zijn kunstmatig door de mens gemaakte (niet voorkomend in de natuur) chemische stoffen die water-, vet- en vuilafstotend zijn. Ze zijn, per ongeluk bij andere proefjes, ontdekt in 1938 en de meest bekende ervan, Teflon, hebben we sindsdien in heel veel toepassingen gebruikt. Er zijn in de jaren duizenden verbindingen van deze groep ontdekt en Dupont heeft er decades aan verdient.
Het leek zo’n goed idee om te gebruiken in antiaanbakpannen, vochtafstotende jassen en blusschuim. Het was en is zo verschrikkelijk sterk, wat kan daar nou niet goed aan zijn?

Inmiddels weten we beter en ervaren de grote negatieve eigenschappen van deze groep PFAS. Ze breken namelijk niet-tot nauwelijks af, zijn enorm mobiel (want een groot deel lost op in water!) en hopen zich op in het milieu, drinkwater en voedsel:
 Publicatie RIVM 2025: Bij vrijwel alle geteste personen (in NL) werden, in 2025, minstens zeven verschillende soorten PFAS in het bloed aangetroffen.
Door het RIVM wordt aanbevolen om niet alleen je eigen eitjes te eten (waar de kippen veel regenwormpjes eten), maar vooral die uit de winkel (die op schrale grond zonder veel regenwormpjes lopen) …maar het is niet alleen een Nederlands probleem…
Het komt in heel Europa voor én … de rest van de wereld (info 2021: “It’s raining forever chemicals in Ohio”…met “forever chemicals” als synoniem voor de PFAS verbindingen)!
En we weten inmiddels dat deze verbindingen hoogstwaarschijnlijk enorme gevolgen hebben voor Veiligheid, Gezondheid en Milieu! En dat is soms schrikken (info RIVM):
Van PFOA is bekend dat het schadelijke effecten kan hebben op het immuunsysteem en op de voortplanting en ontwikkeling van het ongeboren kind. Het is mogelijk kankerverwekkend en schadelijk voor de natuur. De stof kan vooral problemen opleveren voor dieren in de top van de voedselketen, zoals vogels en zoogdieren.

De precieze eigenschappen verschillen per specifieke PFAS. De ene PFAS verspreidt zich bijvoorbeeld sneller of is schadelijker dan de andere PFAS. Ook zijn er heel veel PFAS waar nog weinig over bekend is. Van deze PFAS is dus niet duidelijk of ze ongewenste eigenschappen hebben. We weten wel dat veel PFAS niet of nauwelijks afbreken in het milieu.

De tegenstrijdige signalen vanuit de overheid – ban op PFAS enerzijds, vergunning verlenen voor lozen (!) van GenX door Chemours in rivieren anderzijds – zijn bij tijd en wijle hemeltergend en niet uit te leggen.
Maar goed, ik tel mijn knopen, dus toen Nederland onder andere een initiatief aankondigde om PFAS geheel uit te bannen leek dat een goed idee…we zijn inmiddels wel 6 jaar verder.

Bij het inventariseren bleek al snel dat het werkelijk overal in kan zitten en niet alleen in de pannen. Het kan ook in kleurstoffen zitten, zoals reactieve kleurstoffen in veel textielen, en hoewel niet specifiek genoemd als PFAS zijn de kleurstoffen SO216 en SO107 wel verdacht als toxisch voor de wateromgeving. En kunststoffen (totaal van polymeer, vulstoffen en additieven) zijn sowieso een bron van PFAS verdachte componenten via allerlei glijmiddelen, polymeren en andere stoffen.
Ook bleek dat de definitie moest worden aangescherpt naar wat PFAS is: de huidige definitie is dat PFAS geïdentificeerd wordt als een verbinding die in ieder geval één CF3 groep bevat. En ook bleek dat er een groep van PFAS bevattende polymeren zijn (onder andere) die momenteel nog niet vervangen kunnen worden, zoals in bepaalde medische toepassingen, blusmiddelen, sommige conductoren in elektronica, onderdelen in de groene waterstof energie voorziening, onderdelen in de luchtvaart en defensie. En het niet kunnen vervangen is in de allereerste plaats omdat er geen goede alternatieven zijn en ten tweede omdat sommige onderdelen nou eenmaal heel lang meegaan… dan kan het nog wel even duren voordat we ervan af zijn.

Toch moet je ergens beginnen en onze afhankelijkheid van PFAS stap voor stap verlagen naar een, hopelijk, PFAS-vrije of in ieder geval PFAS-arme wereld.

Maar daar gaat natuurlijk in Europa, met al z’n verschillende partijen, nogal wat inventarisatie van en discussie over en dus tijd overheen. Er worden vorderingen gemaakt, sommige producten worden niet meer gebruikt, klanten van kunststofbedrijven realiseren zich de gevaren van PFAS meer en meer en soms komen ze nu pas tot het besef dat er PFAS in hun materialen aanwezig is. Er worden nieuwe ontdekkingen gedaan om PFAS toch af te breken, hoewel soms nogal rigoureus natuurlijk, zoals bakstenen maken van met PFAS verontreinigde grond (dan brand je het “gewoon kapot)… wel een goed verdienmodel!

2026 is een belangrijk jaar voor Europa en ECHA: de evaluatie van de 14 belangrijkste sectoren wordt dit jaar verwacht, in de eerste helft van 2026 volgt een tweede publieke raadpleging over de sociaal-economische impact, wat ook nog wel een heel gesteggel zal geven, en dus wordt een definitief besluit niet dit jaar verwacht.
Toch denk ik dat er ergens volgend jaar wel een routeplanner zal komen: wat kan wel, wat kan niet, zijn er opties om het te gebruiken en op een goede manier te beperken richting het milieu, wat worden de definitieve grenzen voor de mens en wellicht nog wat andere aanbevelingen.
Voor mijn wereld van gekleurde kunststoffen worden de komende jaren ook belangrijk. Te lang is er onvoldoende gekeken naar de effecten, wel of niet via PFAS, op mens, dier en planeet van alle grondstoffen inclusief de pigmenten en kleurstoffen. Te lang is het korte termijn financieel gewin boven de brede welvaart geplaatst, zonder te kijken naar de lange termijn. En het is wel een beetje triest dat we weer te afhankelijk zijn van een aantal wereldleiders en oorlogen om zaken wel of niet op te lossen. Hopelijk biedt ons vernuft, niet alleen om dingen te maken, maar ook om gevolgen op te lossen, de uitkomst voor deze wereld en gaan we er een medemenselijk mee om. Ik wil in ieder geval mijn bijdrage leveren in het bedenken van duurzame en veilige kleurrecepturen.

Overigens, er worden bepaalde PFAS-toepassingen eerder aangepakt. Zo is er een verbod op PFHxA-stoffen in blussystemen vanaf 10 april 2026. Ook geldt er een verbod op het gebruik van blusschuim met PFOA vanaf 4 december 2025.

En na al dit kan men direct door met al die verbindingen die dan officieel niet PFAS heten, maar wel toxisch zijn voor de natuur.

Er zal nog wel het nodige (PFAS-) water door de Rijn stromen, maar in de regel ben ik blij met ECHA én Europa zet stappen vooruit.

Voor het saneren van PFAS bevattende grond en klei door het maken van de mooie bakstenen, is inmiddels een Nederlandse start-up (Claybens) goed bezig, maar er zijn sinds 2019 ook ontwikkelingen om PFAS met bacterien te kunnen afbreken, wat op zich een goed idee zou kunnen zijn om drinkwater te reinigen.
Hoewel ik helemaal voor de innovatiekracht van de mens en specifiek jonge mensen ben, laten we wel hopen dat dit laatste (nog niet commercieel toepasbaar) niet opnieuw een goed idee is, waar we spijt van krijgen.